Maulana Ismail :मनामनांत द्वेषाची ठिणगी पेटते तरी कशामुळे? मौलाना इस्माईल यांचा आत्मपरीक्षणाचा संदेश

Maulana Ismail : माणूस जन्माला येतो, तेव्हा त्याच्या मनात द्वेष नसतो. असतो तो निरागसपणा, प्रेम आणि माणुसकीचा ओलावा! मात्र, जसजसा तो समाजाच्या संपर्कात येतो, तसतसे कधी गैरसमज, कधी अहंकार, तर कधी स्वार्थ आणि असहिष्णुतेचे विष त्याच्या मनात घर करू लागते. यातूनच नात्यांमध्ये दुरावा निर्माण होतो, मनामनांतील कटुता वाढते आणि घराघरांत वादाचे वातावरण तयार होते. अखेर प्रश्न उभा राहतो—माणसामाणसांत इतका द्वेष निर्माण होतो तरी कशामुळे?

   माणुसकी हरवतेय की विचारांची दिशा भरकटतेय? जुम्म्याच्या खुतब्यातून नात्यांना जपण्याचे आवाहन

बाळापूर : माणूस जन्माला येतो, तेव्हा त्याच्या मनात द्वेष नसतो. असतो तो निरागसपणा, प्रेम आणि माणुसकीचा ओलावा! मात्र, जसजसा तो समाजाच्या संपर्कात येतो, तसतसे कधी गैरसमज, कधी अहंकार, तर कधी स्वार्थ आणि असहिष्णुतेचे विष त्याच्या मनात घर करू लागते. यातूनच नात्यांमध्ये दुरावा निर्माण होतो, मनामनांतील कटुता वाढते आणि घराघरांत वादाचे वातावरण तयार होते. अखेर प्रश्न उभा राहतो—माणसामाणसांत इतका द्वेष निर्माण होतो तरी कशामुळे?

शुक्रवार, २३ ऑक्टोबर २०२६ रोजी जुम्म्याच्या खुतब्याच्या निमित्ताने मौलाना इस्माईल यांनी मांडलेला हा विषय समाजाला अंतर्मुख करणारा आहे. घरातील शांतता, परस्परांतील प्रेम आणि समाजातील सलोखा टिकवायचा असेल, तर सर्वप्रथम स्वतःच्या विचारांचे आणि वर्तनाचे आत्मपरीक्षण करणे आवश्यक आहे.

द्वेषाची सुरुवात मनातूनच!

अनेकदा एखादा छोटासा गैरसमज मोठ्या वादाचे रूप धारण करतो. अहंकारामुळे माणूस माफी मागण्यास तयार होत नाही, तर संशयामुळे तो जवळच्या व्यक्तीवरही विश्वास ठेवत नाही. शब्दांची कटुता मनावर जखमा करते आणि संवाद थांबला की दुरावा आणखी वाढतो.

अशा वेळी प्रश्न केवळ दुसऱ्याच्या चुकीचा नसतो, तर आपल्या वागण्यातही काही बदल करण्याची गरज आहे का, हे तपासणे तितकेच महत्त्वाचे ठरते. कारण द्वेषाची ठिणगी अनेकदा बाहेरून नव्हे, तर आपल्या मनातील नकारात्मक विचारांतूनच पेट घेत असते.

घरातील शांतता हवी असेल, तर मनातील कटुता दूर करा!

घर म्हणजे केवळ चार भिंती नव्हेत; ते प्रेम, विश्वास, त्याग आणि आपुलकीच्या नात्यांनी बांधलेले एक भावविश्व असते. मात्र, जेव्हा अहंकार नात्यांपेक्षा मोठा होतो, तेव्हा एकाच छताखाली राहणारी माणसेही मनाने एकमेकांपासून दूर जातात.

मतभेद असणे स्वाभाविक आहे; परंतु त्या मतभेदांचे रूपांतर द्वेषात होऊ देणे ही खरी शोकांतिका आहे. नात्यांमध्ये संवाद, समजूतदारपणा आणि एकमेकांच्या भावनांचा आदर असेल, तर अनेक वाद निर्माण होण्यापूर्वीच मिटू शकतात. म्हणूनच घरातील शांतता टिकवण्यासाठी केवळ दुसऱ्याने बदलावे, अशी अपेक्षा करण्यापेक्षा स्वतःच्या वर्तनात बदल घडवून आणणे आवश्यक आहे.

समाजात भिंती नव्हे, तर माणुसकीचे पूल उभारा!

घरातील नात्यांप्रमाणेच समाजातील संबंधही परस्पर विश्वासावर टिकून असतात. जात, धर्म, भाषा, प्रतिष्ठा किंवा वैयक्तिक स्वार्थाच्या नावाखाली माणसामाणसांत भिंती उभ्या राहिल्या, तर सामाजिक एकतेची पायाभरणीच कमकुवत होते.

प्रत्येक व्यक्तीचे विचार वेगळे असू शकतात. प्रत्येकाची जीवनशैली, श्रद्धा आणि मतंही भिन्न असू शकतात. मात्र, या विविधतेतून संघर्ष निर्माण करण्याऐवजी परस्परांचा आदर करण्याची वृत्ती जोपासली, तर समाजात शांतता आणि सलोखा टिकून राहू शकतो.

प्रेम, संयम, क्षमा आणि परस्परांचा आदर ही मूल्ये केवळ भाषणापुरती मर्यादित न राहता प्रत्यक्ष जीवनात उतरली पाहिजेत. कारण माणुसकीचा खरा धर्म म्हणजे दुसऱ्याच्या भावना समजून घेणे, त्याच्या दुःखात सहभागी होणे आणि गरज पडल्यास त्याला आधार देणे.

प्रश्न दुसऱ्याला बदलण्याचा नाही, स्वतःला तपासण्याचा आहे!

द्वेषाची आग विझवण्यासाठी आरोपांची भाषा नव्हे, तर संवादाची गरज आहे. एखाद्याचे मन दुखावले असेल, तर माफी मागणे; दुसऱ्याचे म्हणणे शांतपणे ऐकून घेणे; तसेच क्षुल्लक कारणांवरून नाती तोडण्याऐवजी ती जपण्याचा प्रयत्न करणे, हीच खऱ्या सामाजिक समजूतदारपणाची कसोटी आहे.

मौलाना इस्माईल यांच्या जुम्म्याच्या खुतब्यातून समोर आलेला आत्मपरीक्षणाचा विचार प्रत्येकाने आपल्या जीवनाशी जोडून पाहण्याची गरज आहे. आपण दुसऱ्यांशी कसे वागतो, आपल्या शब्दांमुळे कोणाचे मन दुखावते का, आपल्या अहंकारामुळे नात्यांमध्ये दुरावा निर्माण होतो का, असे प्रश्न स्वतःला विचारले पाहिजेत.

समाज बदलण्याची सुरुवात नेहमी स्वतःपासूनच होते. प्रत्येकाने आपल्या विचारांत सकारात्मकता आणली, वर्तनात नम्रता स्वीकारली आणि नात्यांमध्ये विश्वास जपला, तर अनेक समस्या आपोआप कमी होऊ शकतात.

द्वेषाच्या ठिणगीवर प्रेमाचा दिवा पेटवा!

शेवटी प्रत्येकाने स्वतःच्या मनाला एक प्रश्न विचारावा—आपण माणसांना जोडत आहोत की नकळत त्यांच्यात दुरावा निर्माण करत आहोत?

या प्रश्नाचे उत्तर प्रामाणिकपणे शोधले, तर घरातील कलह कमी होण्यास, नाती अधिक घट्ट होण्यास आणि समाजात प्रेम व सलोखा वाढण्यास निश्चितच मदत होईल.

कारण द्वेष पसरवण्यासाठी एका ठिणगीची गरज असते; पण प्रेमाचा दिवा पेटवण्यासाठी एका संवेदनशील मनाचीही पुरेशी ताकद असते! माणुसकी जिवंत ठेवायची असेल, तर द्वेषाला खतपाणी घालणाऱ्या विचारांऐवजी प्रेम, क्षमा आणि बंधुभावाची पेरणी प्रत्येकाने आपल्या मनात केली पाहिजे. हाच आत्मपरीक्षणाचा खरा संदेश आहे.