African ‘Wahlberg’s eagle’ : लोणार अभयारण्यात पक्षीप्रेमी आणि वन्यजीव अभ्यासकांसाठी अत्यंत आनंददायक तसेच दुर्मिळ घटना नोंदवली गेली आहे. जगप्रसिद्ध खाऱ्या पाण्याच्या लोणार सरोवर अभयारण्य परिसरात आफ्रिकेत आढळणारा ‘वाह्लबर्गचा गरुड’ (Wahlberg’s Eagle – Hieraaetus wahlbergi) प्रथमच दिसल्याची खात्रीशीर नोंद झाली आहे.
मयूर गोलेच्छा
लोणार : लोणार अभयारण्यात पक्षीप्रेमी आणि वन्यजीव अभ्यासकांसाठी अत्यंत आनंददायक तसेच दुर्मिळ घटना नोंदवली गेली आहे. जगप्रसिद्ध खाऱ्या पाण्याच्या लोणार सरोवर अभयारण्य परिसरात आफ्रिकेत आढळणारा ‘वाह्लबर्गचा गरुड’ (Wahlberg’s Eagle – Hieraaetus wahlbergi) प्रथमच दिसल्याची खात्रीशीर नोंद झाली आहे.
हा मध्यम आकाराचा शिकारी पक्षी असून तो प्रामुख्याने उप-सहारन आफ्रिकेतील दक्षिण आफ्रिका, नामिबिया, बोत्सवाना, झांबिया आणि झिंबाब्वे या देशांमध्ये आढळतो. पक्षी छायाचित्रकार सचिन कापुरे यांनी या गरुडाचे दुर्मिळ छायाचित्र टिपले असून, त्यांच्या कॅमेऱ्यात हा गरुड झाडावर बसून शिकार खाताना तसेच आकाशात उड्डाण करताना स्पष्ट दिसतो.
हा गरुड भारतातील स्थानिक पक्षी नसून अत्यंत दुर्मिळ पाहुणा (rare vagrant) मानला जातो. त्यामुळे त्याची लोणार अभयारण्यात झालेली नोंद केवळ महाराष्ट्रासाठी नव्हे, तर भारतासाठीही अत्यंत महत्त्वाची ठरली आहे.
वन विभागाचे अधिकारी आणि पक्षी तज्ज्ञांनी या छायाचित्रांचे परीक्षण करून तो खरोखरच Wahlberg’s Eagle असल्याची पुष्टी केली आहे. या घटनेची अधिकृत नोंद घेऊन अभयारण्यात स्थलांतरित पक्ष्यांचे निरीक्षण आणि दस्तऐवजीकरण अधिक काटेकोरपणे करण्याचा निर्णय वन विभागाने घेतला आहे.
तज्ज्ञांच्या माहितीनुसार, वाह्लबर्गचा गरुड सामान्यतः आफ्रिकेतील सवाना व उघड्या जंगल भागात राहतो. तो प्रामुख्याने लहान सस्तन प्राणी, सरडे, पक्षी आणि कधीकधी सापांची शिकार करतो. भारतात या प्रजातीचा दाखला फारच क्वचित मिळतो. हवामानातील बदल, स्थलांतर मार्गातील दिशाभूल किंवा अन्नशोधाच्या प्रयत्नात तो भारतात आल्याची शक्यता तज्ज्ञांनी व्यक्त केली आहे.
या घटनेमुळे लोणार अभयारण्याचे जैवविविधतेच्या दृष्टीने महत्त्व आणखी वाढले आहे. लोणार सरोवर हे केवळ भूगर्भशास्त्रीय आणि धार्मिक दृष्ट्या नव्हे, तर वन्यजीव आणि पक्षीनिरीक्षणाच्या दृष्टीनेही अत्यंत मौल्यवान ठिकाण आहे. दरवर्षी हिवाळ्यात जगभरातून अनेक स्थलांतरित पक्षी येथे येतात. आता आफ्रिकन गरुडाचा दाखला मिळाल्याने लोणारचे नाव आंतरराष्ट्रीय पक्षी निरीक्षण नकाशावर आणखी उजळले आहे.
सचिन कापुरे यांचे हे दुर्मिळ छायाचित्र भारतातील स्थलांतरित पक्ष्यांच्या संशोधनात नवा अध्याय लिहिणारे ठरले आहे. लोणार अभयारण्यातील वन विभाग व स्थानिक पर्यावरणप्रेमी आता या गरुडाच्या हालचालींवर विशेष लक्ष ठेवत आहेत, जेणेकरून पुढील निरीक्षणांमधून या प्रजातीच्या उपस्थितीचा अधिक सखोल अभ्यास करता येईल. अशा दुर्मिळ आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील पक्ष्याचे लोणारसारख्या छोट्या अभयारण्यात दर्शन होणे हे निसर्गाच्या वैविध्यतेचे आणि पर्यावरणीय समतोलाचे जिवंत उदाहरण मानले जात आहे.
वाह्लबर्गचा गरुडाची वैशिष्ट्ये
मध्यम आकाराचा, गडद तपकिरी रंगाचा गरुड, चोच पिवळसर, टोक काळे, डोळे गडद रंगाचे, झाडावर बसून शिकार खाताना दिसतो , लांब व रुंद पंख ही प्रमुख वैशिष्ट्ये या गरुडाची आहेत. ही वैशिष्ट्ये Wahlberg’s Eagle (Hieraaetus wahlbergi) याच्याशी जुळतात. तो मूळतः आफ्रिकेतील स्थानिक पक्षी असून नामिबिया, बोत्सवाना, दक्षिण आफ्रिका, झांबिया, झिंबाब्वे आणि टांझानिया या देशांमध्ये प्रामुख्याने आढळतो.
भारतामध्ये हा पक्षी स्थानिक नसून, केवळ अधूनमधून भटके (vagrant) म्हणून दिसतो. यापूर्वी गुजरात, राजस्थान आणि महाराष्ट्रातील काही भागांत त्याच्या अप्रमाणित नोंदी आल्या आहेत. मात्र, लोणार अभयारण्यात झालेली ही नोंद महाराष्ट्रातील पहिली खात्रीशीर नोंद मानली जात आहे. हवामानातील बदल, स्थलांतरातील दिशाभूल किंवा अन्नशोधासाठी भटकंती यांमुळे हा गरुड भारतात आला असण्याची शक्यता तज्ज्ञांनी वर्तवली आहे. या निरीक्षणामुळे लोणार अभयारण्याला आंतरराष्ट्रीय स्तरावर पक्षीजीव अभ्यासासाठी नवे महत्त्व प्राप्त झाले आहे.
